Ωρωπός
Στους γύρω λόφους έχουν εντοπισθεί πολλές προϊστορικές θέσεις και τάφοι της μυκηναϊκής εποχής (3η - 2η π.Χ. χιλιετία).
Στη σημερινή Σκάλα Ωρωπού ανασκάφηκαν γεωμετρικός οικισμός και τα ερείπια παλαιοχριστιανικής βασιλικής στην παραλία.
Φημισμένο και πολυσύχναστο ήταν το Αμφιάρειον, ιερό του ήρωα Αμφιάραου. Εδώ κατέφευγαν οι ασθενείς για να βρουν θεραπεία με τη μέθοδο της εγκοιμήσεως, δηλαδή τη θεραπευτική αρωγή του θεού στον ύπνο τους. Το ιερό βρίσκεται στις όχθες χειμάρρου μέσα σε πυκνό πευκοδάσος. Ιδρύθηκε από ιδιώτες στα τέλη του 5ου αι. π.Χ. Στο κέντρο του αναβλύζει η ιερή πηγή, από όπου αναδύθηκε, σύμφωνα με την παράδοση, ο Αμφιάραος. Αμφιθεατρική πλατεία και βωμός στα βόρεια της, καθώς και ανδρικό λουτρό. Δίπλα ανασκάφηκαν τα θεμέλια του δωρικού ναού του Αμφιάραου (4ος αι. π.Χ.). Το μεγαλύτερο κτίσμα του ιερού είναι μία στοά (μέσα 4ου αι. π.Χ.) που χρησίμευε ως «εγκοιμητήριον» των ασθενών. Δυτικά της στοάς είναι στημένα 25 βάθρα αγαλμάτων, κυρίως ρωμαϊκών χρόνων. Διάσημο ήταν και το θέατρο του ιερού με αναστηλωμένο το προσκήνιο και πέντε μαρμάρινους θρόνους στη θέση τους (μετά το 200 π.Χ.). Ανασκάφηκαν επίσης ξενώνες, γυναικεία λουτρά, εργαστήρια και μαγαζιά, αγορά, αγορανομείο και ένα υδραυλικό ρολόι (κλεψύδρα). Στο τοπικό Αρχαιολογικό Μουσείο εκτίθενται διάφορα αρχιτεκτονικά μέλη και πολλών ειδών αναθήματα στο ιερό. Υπάρχει επίσης πλούσια συλλογή επιγραφών.
Παλαιοχριστιανικά μαρμάρινα ανάγλυφα και αρχιτεκτονικά μέλη σε δεύτερη χρήση σε διάφορους ναούς της περιοχής.
Αφίδναι
Στην περιοχή κοντά στην αρχαία ακρόπολη εντοπίστηκε τύμβος της μεσοελλαδικής εποχής (2000 - 1600 π.Χ.) με κιβωτιόσχημους τάφους, λάκκους και ταφικούς πίθους.
Ο λόφος που υψώνεται βόρεια από το έλος του Μαραθώνα, στο δρόμο Καπανδριτίου-Βαρνάβα, σε μικρή σχετικά απόσταση από τον Ραμνούντα και τη θάλασσα, ονομαζόταν Αφίδναι και στην κορυφή του σώζονται λιγοστά λείψανα κλασικού φρουρίου (4ος αι. π.Χ.) με έναν πύργο. Στις πλαγιές του λόφου είναι ορατά θεμέλια σπιτιών κτισμένων σε άνδηρα.
Οινόη - Σπήλαιο Πανός
3 χλμ. βορειοανατολικά του χωριού Μαραθώνας ανασκάφηκε το Σπήλαιο του Πανός. Χρησιμοποιήθηκε ως κατοικία από μικρή ομάδα αγροτών της νεότερης και τελικής νεολιθικής (5300 - 3200 π.Χ.). Κατά την εποχή του Χαλκού (3η π.Χ. χιλιετία) χρησιμοποιήθηκε ως κατοικία και τόπος ταφής. Τα ευρήματα των ιστορικών χρόνων υποδηλώνουν λατρεία Πανός, Νυμφών, Μουσών, Χαρίτων και Απόλλωνος (6ος έως 2ος αι. π.Χ.), καθώς και θρησκευτική χρήση του χώρου από τους χριστιανούς. Κοντά, βρίσκονται τα ερείπια μεγάλης αγροτικής έπαυλης με καλλιεργήσιμες εκτάσεις τριγύρω και πύργος για την αποθήκευση των προϊόντων. Στον αρχαίο δήμο της Οινόης ανήκε το Πύθιον, ιερό του Απόλλωνος, που ταυτίστηκε με μεγάλο ορθογώνιο οικοδόμημα, κοντά στο μεσαιωνικό πύργο της Οινόης. Είχε τη μορφή περιστυλίου με μαρμάρινους πεσσούς, όπου στερεώνονταν κλίνες. Ίσως ήταν δωρεά του Ηρώδη Αττικού.
Ραμνούς
Στη βορειοανατολική ακτή της Αττικής βρίσκεται ο δήμος του Ραμνούντος. Η τοπογραφία της περιοχής δεν έχει αλλάξει αισθητά από την αρχαιότητα και ο επισκέπτης κερδίζει μια άμεση εικόνα ενός αρχαίου αττικού δήμου. Κατά μήκος της κεντρικής οδού εντυπωσιάζουν οι αναστηλωμένοι ταφικοί περίβολοι (κυρίως από τον 4ο αι. π.Χ.).
Διάσημο ήταν το ιερό της Νεμέσεως, στο κέντρο της κάτω πόλης, περιτριγυρισμένο από λείψανα σπιτιών. Προϋπήρχε αρχαϊκός ναός (αρχές 6ου αι. π.Χ.). Σήμερα σώζονται τα ερείπια δύο ναών του 5ου αι. π.Χ. Ο μικρός δωρικός ναός (αρχές 5ου αι. π.Χ.) χρησιμοποιήθηκε αργότερα και ως θησαυροφυλάκειο (αγάλματα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο). Ο μεγάλος δωρικός ναός (440/30 π.Χ.) στέγαζε το λατρευτικό άγαλμα της Νεμέσεως, έργο του διάσημου γλύπτη Αγοράκριτου. Η ανάγλυφη βάση του αγάλματος, καθώς και τμήμα της ανωδομής του ναού με το δυτικό αέτωμα έχουν αναστηλωθεί και εκτίθενται σε ειδικά διαμορφωμένο κλειστό χώρο. Πάνω στο λόφο προβάλλει το φρούριο του Ραμνούντος με στρατιωτικές εγκαταστάσεις, δημόσια και ιδιωτικά κτίρια της πόλης. Ορίζεται από ισχυρό περίβολο με πύλες και πύργους. Εδώ ανασκάφηκαν το γυμνάσιο, το θέατρο και ιερό του Διονύσου. Τα δύο λιμάνια είναι επίσης ορατά από το ύψωμα. ΒΔ. της εισόδου στο φρούριο, ανασκάφηκε το Αμφιάρειον, ιερό του ήρωα-θεραπευτή Αμφιάραου.
Μαραθών
Στη θέση Τσέπι, εκτεταμένο νεκροταφείο της πρώιμης Εποχής του Χαλκού (3200 - 2000 π.Χ.). Οι τάφοι, κτιστοί ορθογώνιοι, προορίζονταν για πολλαπλές ταφές. Μερικοί περιβάλλονται από λίθινο περίβολο. Τα ευρήματα περιλαμβάνουν μαρμάρινα ειδώλια και κεραμική που φανερώνουν στενές σχέσεις με τις Κυκλάδες. Εκτίθενται στο Μουσείο Μαραθώνα. Στη θέση Βρανά, νεκροταφείο τύμβων της μεσοελλαδικής εποχής (2000 - 1600 π.Χ.). Τρεις τύμβοι με πεταλόσχημο τάφο στο κέντρο και λίθινο μανδύα περιμετρικά, περιείχαν τάφους με μεμονωμένες ταφές. Τα ευρήματα εκτίθενται στο Μουσείο Μαραθώνα. Μεγάλος θολωτός τάφος της μυκηναϊκής εποχής (15ος - 14ος αι. π.Χ.) σώζεται σχεδόν ακέραιος. Αποτελείται από μακρύ δρόμο και θάλαμο, όπου είχε ταφεί και το ζεύγος αλόγων που έσυραν τη νεκρική πομπή. Στη θέση Πλάσι, οχυρωμένη πρωτοελλαδική εγκατάσταση (3η χιλιετία π.Χ.) και μεσοελλαδικός οικισμός (2000 - 1600 π.Χ.), από τον οποίον ερευνήθηκαν οικοδόμημα, κεραμικός κλίβανος και τάφοι. Γνωστή είναι η αποφασιστικής σημασίας μάχη που έγινε στον Μαραθώνα το 490 π.Χ. ανάμεσα στους Αθηναίους, με την υποστήριξη των Πλαταιέων, και τους Πέρσες. Στη θέση Σωρός υψώνεται ο ταφικός τύμβος των 192 Αθηναίων που έπεσαν στο πεδίο της μάχης (ευρήματα στο Μουσείο Μαραθώνα). Δεύτερος τύμβος στην περιοχή του Βρανά (κοντά στο Μουσείο) θεωρείται ότι περιέχει τα οστά των νεκρών Πλαταιέων.
Σημαντικά ιερά υπήρχαν στην περιοχή, όπως το Ηράκλειον, προς τιμήν του Ηρακλέους, και το ιερό τέμενος της Αθηνάς. Στην περιοχή του μικρού έλους της Μπρεξίζας ανασκάφηκε μεγάλο ιερό των Αιγυπτίων θεών (2ος αι. μ.Χ.) με μνημειακό πρόπυλο και ναό. Τα ευρήματα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Δίπλα του βρέθηκε συγκρότημα λουτρών με πολλούς χώρους θερμών λουτρών (2ος αι. μ.Χ.). Και τα δύο συγκροτήματα ανεγέρθηκαν με δαπάνη του πλούσιου φιλοσόφου Ηρώδη του Αττικού (γεννήθηκε και πέθανε στον Μαραθώνα, 103 - 177 μ.Χ.). Στη θέση Μάνδρα της Γριάς (περιοχή Οινόης) υπάρχει περίβολος με ερείπια διάφορων κτισμάτων που ανήκαν στην έπαυλη του Ηρώδη (γλυπτά και επιγραφές στο Μουσείο Μαραθώνα). Στο Αρχαιολογικό Μουσείο εκτίθενται ευρήματα από τους ταφικούς τύμβους, τα σπήλαια και τα υπόλοιπα μνημεία της περιοχής.
Στη Λίμνη Μαραθώνος, τρίκλιτη παλαιοχριστιανική βασιλική στη θέση του νεότερου ναού της Αγίας Τριάδας. Αρχιτεκτονικά μέλη από τη βασιλική εντοιχισμένα στο νεότερο κτίσμα.
Σταμάτα
Στη θέση Αμυγδαλέζα έχουν ανασκαφεί ερείπια παλαιοχριστιανικών οικιών και τρίκλιτη βασιλική (τέλη 5ου αι.).
Αχαρνές ή Μενίδι
Μνημειώδης θολωτός τάφος με σημαντικά ευρήματα. Χρονολογείται στην ύστερη μυκηναϊκή περίοδο (13ος αι. π.Χ.). Διαπιστώθηκε συνέχεια στην τέλεση της ηρωικής λατρείας κατά τους ιστορικούς χρόνους. Τα ευρήματα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών.
Ο αρχαίος δήμος των Αχαρνών ήταν ο πιο πυκνοκατοικημένος και από τους σημαντικότερους της Αττικής. Ο πυρήνας του οικισμού εντοπίστηκε σε λόφο δυτικά του Μενιδίου, στους πρόποδες της Πάρνηθας. Εδώ βρισκόταν αρχικά και ο κλασικός δωρικός ναός του Άρεως (450/440 π.Χ.), λείψανα του οποίου σώζονται στην Αγορά της Αθήνας όπου μεταφέρθηκε ολόκληρος και ξαναστήθηκε στα χρόνια του αυτοκράτορα Αυγούστου (31 π.Χ. - 14 μ.Χ.).
Νέα Μάκρη
Οικισμός της μέσης νεολιθικής εποχής (5800 - 5300 π.Χ.), με ελλειψοειδείς πασσαλόπηκτες καλύβες με δίρριχτη στέγη, υπέργειες αποθήκες με λιθόστρωτο δάπεδο και κεντρικό λιθόστρωτο δρόμο. Από τον πρωτοελλαδικό οικισμό (3η χιλιετία π.Χ.), που υπήρχε κοντά στην ακτή, μεγάλο μέρος έχει καταστραφεί.
Ραφήνα / Αραφήν
Στη θέση Ασκηταριό οχυρωμένοι οικισμοί της πρώιμης εποχής του Χαλκού (3200 - 2000 π.Χ.). Στον οικισμό της Ραφήνας ανασκάφηκαν προϊστορικά ορθογώνια σπίτια με δίρριχτη στέγη και εγκαταστάσεις για την κατεργασία του χαλκού. Στην κοιλάδα του μικρού τοπικού χειμάρρου, περίπου 1 χλμ. από την παραλία, ανασκάφηκαν οικοδομήματα και λουτρό των ύστερων ρωμαϊκών χρόνων (3ος - 4ος αι. μ.Χ.).
Λούτσα / Αλαί Αραφηνίδες
Κοντά στην παραλία, στη βόρεια άκρη του οικισμού της Λούτσας, ανασκάφηκε δωρικός ναός της Αρτέμιδος Ταυροπόλου (5ος αι. π.Χ.) και λίγο νοτιότερα, άλλος μικρότερος ναός με λάκκο («βόθρο») προσφορών, γεμάτο με ειδώλια και αγγεία. Τα οικοδομικά λείψανα είναι σήμερα καταχωσμένα στην άμμο.
Πικέρμι
2,5 χλμ. νοτιοδυτικά του Πικερμίου και 5 χλμ. νοτιοανατολικά των Σπάτων λείψανα τρίκλιτης παλαιοχριστιανικής βασιλικής με ημικυκλική αψίδα.
Σπάτα (λόφος Ζάγανι)
Οχυρωμένη ακρόπολη σε στρατηγικό ύψωμα που ελέγχει την πεδιάδα των Σπάτων. Χρονολογείται στη μετάβαση από τη νεολιθική στην πρωτοελλαδική εποχή (3500 - 3200 π.Χ.) και διαθέτει ισχυρό τείχος. Η είσοδος στον οικισμό ήταν ενισχυμένη με πύργο και τα σπίτια είχαν ορθογώνια δωμάτια κτισμένα το ένα δίπλα στο άλλο.
Στην περιοχή των Σπάτων έχουν ερευνηθεί μυκηναϊκοί θαλαμωτοί τάφοι με πλούσια ευρήματα (14ος - 13ος αι. π.Χ.).
Λιόπεσι / Παιανία
Κάτω από τη νεότερη εκκλησία του Αγίου Αθανασίου υπάρχουν τα λείψανα τρίκλιτης παλαιοχριστιανικής βασιλικής. Δεύτερη παλαιοχριστιανική βασιλική κάτω από την εκκλησία της Αγίας Παρασκευής.
Βραυρών
Στην ακρόπολη υπήρχε εγκατάσταση με μακρά κατοίκηση από τη νεότερη νεολιθική έως τη μυκηναϊκή περίοδο (5η - 2η χιλιετία π.Χ.). Στους γύρω λόφους, εκτεταμένα νεκροταφεία θαλαμωτών τάφων της μυκηναϊκής εποχής (1400 - 1200 π.Χ.). Στην εκβολή του χειμάρρου Ερασίνου βρίσκεται το ιερό της Αρτέμιδος Βραυρωνίας, που εγκαταλείφθηκε λόγω πλημμύρας τον 3ο αι. π.Χ. Η ζωή του ιερού ξεκινά από τους γεωμετρικούς χρόνους (10ος - 8ος αι. π.Χ.), αλλά ο πρώτος ναός πρέπει να χτίστηκε στους αρχαϊκούς χρόνους (7ος - 6ος αι. π.Χ.). Σήμερα σώζονται τα ερείπια του κλασικού δωρικού ναού (αρχές 5ου αι. π.Χ.) επάνω σε ισχυρό βαθμιδωτό αναλημματικό τοίχο. Κοντά στο ναό, μέσα στο βράχο, βρέθηκαν τα θεμέλια μικρού κτιρίου, θεωρούμενου ως τάφου της Ιφιγένειας. Στο τελευταίο τέταρτο του 5ου αι. π.Χ. κτίστηκε μεγάλη στοά σχήματος Π. Σήμερα έχει αναστηλωθεί και ταυτίστηκε με το «Αμφιπολείον», δηλαδή το ενδιαίτημα των μικρών κοριτσιών (ονομάζονταν «Άρκτοι») που υπηρετούσαν στο ιερό. Στην είσοδο του χώρου, λείψανα λίθινης γέφυρας επάνω σε πεσσούς. Στο τοπικό Μουσείο εκτίθενται αντιπροσωπευτικά αναθήματα από το ιερό (ειδώλια, ανάγλυφοι πίνακες, αγγεία) καθώς και τα ευρήματα των μυκηναϊκών νεκροταφείων της Περάτης και της Χαμολιάς, και του γεωμετρικού νεκροταφείου της Αναβύσσου. Στην περιοχή υπάρχουν τα ερείπια τρίκλιτης παλαιοχριστιανικής βασιλικής με μικρό κυκλικό βαπτιστήριο (5ος αι.). Πλούσια διακόσμηση: μαρμάρινα δάπεδα, τοίχοι με πολύχρωμη ζωγραφική διακόσμηση που μιμείται ορθομαρμάρωση, λείψανα ορθομαρμάρωσης στο βαπτιστήριο.
Περατή
Εκτεταμένο νεκροταφείο θαλαμωτών τάφων της τελευταίας μυκηναϊκής περιόδου (1200 - 1100 π.Χ.). Η πλειονότητα των νεκρών είχε ενταφιαστεί, βρέθηκαν όμως και καύσεις. Τα πολυάριθμα ευρήματα μαρτυρούν εκτεταμένο δίκτυο επαφών με κέντρα του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου. Σημαντικό τοπικό κεραμικό εργαστήριο που παράγει κυρίως ψευδόστομους αμφορείς με πλούσια εικονιστική διακόσμηση. Τα ευρήματα εκτίθενται στα Μουσεία Βραυρώνας και Εθνικό Αρχαιολογικό.
Κρωπία / Κορωπί
Στη θέση Ντάγλα, κοντά στο Μαρκόπουλο, στη θέση του παρεκκλησίου του Αγίου Αιμιλιανού, υπάρχουν λείψανα δίκλιτης παλαιοχριστιανικής βασιλικής, κτισμένης στα ερείπια αψιδωτής αίθουσας ρωμαϊκού λουτρού. Στη θέση Σκίμπι, κοντά στα Σπάτα, τρίκλιτη παλαιοχριστιανική βασιλική με πρόσκτισμα στη βόρεια πλευρά.
Μαρκόπουλο
Νεκροταφεία θαλαμωτών τάφων της μυκηναϊκής εποχής (15ος - 12ος αι. π.Χ.) με σημαντικό αριθμό κτερισμάτων (αγγεία, κοσμήματα κ.ά.) στο Μαρκόπουλο, το Λιγόρι και τη Κοπρέζα.
Πόρτο Ράφτη / Λιμήν Μεσογαίας
Εξυπηρετούσε την επικοινωνία της πεδιάδας των Μεσογείων με τις Κυκλάδες. Τα λείψανα σπιτιών και οχύρωσης στη χερσόνησο Κορώνη σχετίζονται με στρατιωτική βάση των Πτολεμαίων στο α' μισό του 3ου αι. π.Χ.
ΝΔ. του Πόρτο Ράφτη, στη θέση του εγκαταλειμμένου χωριού Μερέντα, τοποθετείται ο δήμος του Μυρρινούντος. Τα ευρήματα από νεκροταφεία της περιοχής βρίσκονται στο Μουσείο Βραυρώνας, ένας Κούρος και μια Κόρη στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Στην περιοχή Δρίβλια, λείψανα παλαιοχριστιανικού οικισμού. Τρίκλιτη παλαιοχριστιανική βασιλική υπάρχει στη θέση της εκκλησίας της Αγίας Κυριακής, η οποία διασώζει μέρος του γλυπτού της διακόσμου (5ος αι.). Στην ίδια περιοχή συγκρότημα λουτρών, φιλοσοφική σχολή, οικίες και τάφοι. Στη νησίδα Ράφτης έχει βρεθεί κεραμική 6ου - 7ου αι. μ.Χ.
Κουβαράς
Στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου (13ος αι.) έχουν ενσωματωθεί οι τοίχοι και η αψίδα παλαιοχριστιανικής (μάλλον) βασιλικής.
Θορικός
Κατοικείται από τη νεολιθική εποχή (4η χιλιετία π.Χ.). Αποκαλύφθηκαν μυκηναϊκοί θολωτοί τάφοι (15ος αι. π.Χ.) και ύστερη μυκηναϊκή εγκατάσταση (12ος αι. π.Χ.) που πιθανόν σχετίζεται με τα μεταλλεία της περιοχής. Τα ευρήματα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.
Υπήρξε το μεταλλευτικό κέντρο της Λαυρεωτικής. Ίχνη εξόρυξης μολύβδου έχουν επισημανθεί ήδη από την πρωτοελλαδική περίοδο (3η χιλιετία π.Χ.) και αργύρου από το 1500 π.Χ. Το κέντρο της αρχαίας πόλης και η ακρόπολη της εκτείνονται στο λόφο Βελατούρι. Σημαντικό είναι το ανασκαμμένο θέατρο (τέλη 6ου αι. π.Χ.) με αρχικά ορθογώνια και μετά ελλειψοειδή ορχήστρα και λίθινα καθίσματα. Ο πολεοδομικός ιστός είναι πολύ πυκνός με ακανόνιστη δόμηση των σπιτιών και των εργαστηρίων μεταλλοτεχνίας (πολλά οικοδομικά λείψανα από τον 7ο - 4ο αι. π.Χ.). Μικρός ναός, ίσως αφιερωμένος στην Υγεία, και δίπλα του στοές με έδρανα. Ο μεγάλος δωρικός ναός (τέλη 5ου αι. π.Χ.) ίσως ήταν Τελεστήριο για τη λατρεία της Δήμητρος και της Κόρης. Στα Καλύβια Θορικού υπάρχουν λείψανα τρίκλιτης παλαιοχριστιανικής βασιλικής. Στη θέση του μεσαίου κλίτους, η μεταγενέστερη εκκλησία του Ταξιάρχη.
Λαυρεωτική
Στη λοφώδη χερσόνησο στο ΝΑ. άκρο της Αττικής, τη Λαυρεωτική, συναντά κανείς διάσπαρτες εγκαταστάσεις για την επεξεργασία των μεταλλευμάτων. Πρόκειται για υπόγειες στοές (μήκος έως 4 χλμ.), πηγάδια (βάθος έως 110 μ.), δεξαμενές νερού και πλυντήρια για τον καθαρισμό των μεταλλευμάτων, καμίνια για την τήξη και σωρούς από σκωρίες. Τα μεταλλεία της περιοχής ήταν σχετικά φτωχά σε αργυρούχο μόλυβδο και απαιτούνταν κοπιαστική εργασία για την εξαγωγή του αργύρου και του μολύβδου, με την οποία ασχολούνταν ειδικευμένοι σκλάβοι. Η εκμετάλλευση των μεταλλείων βρισκόταν ήδη από τον 7ο αι. π.Χ. στη δικαιοδοσία του αθηναϊκού κράτους, το οποίο τα εκμίσθωνε σε πλούσιους Αθηναίους. Η εξόρυξη έφτασε στο αποκορύφωμα της τον 5ο αι. π.Χ. και οι περίφημες «λαυρεωτικές γλαύκες», τα αθηναϊκά νομίσματα, είχαν τη μεγαλύτερη περιεκτικότητα σε ασήμι. Στη θέση Σούρεζα ανασκάφηκαν συγκροτήματα εργαστηρίων με πλυντήρια, δεξαμενές, λουτρά και χώρους κατοικίας. Στα Μεγάλα Πεύκα βρέθηκαν καμίνια για τη χύτευση των μετάλλων. Στην κοιλάδα της Αγριλέζας, 2 χλμ. βόρεια του Σουνίου, διατηρούνται αρκετά καλά ψηλοί πύργοι και ερείπια από μεγάλες αγροτικές κατοικίες, καθώς και ίχνη από τα αρχαία λατομεία μαρμάρου. Άλλες μεταλλευτικές εγκαταστάσεις εντοπίστηκαν στην Καμάριζα, το Δημολιάκι, το Μπερζέκο και την Αγία Τριάδα. Στην πόλη του Λαυρίου υπάρχει μικρό Μουσείο με ορυκτά και πετρώματα της περιοχής, αλλά και ορισμένα ευρήματα από τα αρχαία ορυχεία και τα σύγχρονα εγκαταλειμμένα εργοστάσια του 19ου αι. Στο ανατολικό άκρο του Λαυρίου έχει βρεθεί παλαιοχριστιανικό ψηφιδωτό δάπεδο (5ος αι.) που κοσμούσε βασιλική.
Σπήλαιο του Κίτσου
Το σπήλαιο κατοικήθηκε κατά τη νεότερη και τελική νεολιθική περίοδο (5300-3200 π.Χ.), πιθανώς εποχικά, από βοσκούς και κυνηγούς.
Σούνιον
Η περιοχή του ακρωτηρίου, θέση στρατηγικής σημασίας, ήταν μόνιμη ναυτική βάση των Αθηναίων. Σε χαμηλό πλάτωμα, ο περίβολος του τεμένους της Αθηνάς με τα ερείπια του ιωνικού ναού της θεάς (β' μισό 5ου αι. π.Χ.) και βωμό. Μικρός ναός στο ίδιο τέμενος αποδίδεται στη λατρεία του ήρωα Φρόντιδος. Στην κορυφή του ακρωτηρίου υψώνονται οι κίονες του μαρμάρινου δωρικού ναού του Ποσειδώνος. Αν και η λατρεία του θεού μαρτυρείται από τον 7ο αι. π.Χ., φαίνεται ότι ο πρώτος ναός άρχισε να κτίζεται γύρω στο 490 π.Χ. και ο σωζόμενος σήμερα μόλις γύρω στο 440 π.Χ. Στό τέμενος του ιερού, πρόπυλο, δύο στοές και χώροι διαμονής. Στο ΒΔ. άκρο του ακρωτηρίου βρέθηκαν νεώσοικοι με δύο χώρους για τη φύλαξη των πλοίων. Ευρήματα από το ιερό (αρχαϊκοί Κούροι, τμήματα ζωφόρου ναού κ.ά.) εκτίθενται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Ο δήμος του Σουνίου ανήκε στη Λεοντίδα φυλή και τα ερείπια μιας ορθογώνιας αγοράς με καταστήματα και λουτρό, τμήματα δρόμου και σπιτιών, που ανασκάφηκαν στο λιμάνι του Πασά, πρέπει να ανήκουν σε αυτόν.
Ατήνη
Αγροτικός δήμος της Αττικής κοντά στα Λεγραινά, με διάσπαρτα λείψανα αγροικιών των κλασικών χρόνων (5ος - 4ος αι. π.Χ.,) με χωράφια για καλλιέργεια γύρω τους. Επιγραφές («όροι») καθορίζουν τα σύνορα του δήμου.
Παλαιά Φώκαια
Στη θέση Άγιος Γεώργιος ανασκάφηκαν θεμέλια κατοικίας και τάφοι παλαιοχριστιανικής περιόδου (5ος αι.). Πολλά κεραμικά ευρήματα, επιγραφή και πινάκιο με παράσταση Χριστού.
Ανάβυσσος / Ανάφλυστος
Σε μικρή απόσταση από την παραλία ανασκάφηκε πλουσιότατο νεκροταφείο των γεωμετρικών χρόνων (9ος - 7ος αι. π.Χ.) που ανήκε στο μεγάλο αρχαίο δήμο της Αναφλύστου (ευρήματα στο Αρχαιολογικό Μουσείο Βραυρώνας).
Νεκροταφείο με τάφους διαφόρων περιόδων, συμπεριλαμβανομένων και της παλαιοχριστιανικής. Οι κάτοχοι ενός τάφου αναφέρονται σε επιγραφή ως κληρικοί.
Αιγίλεια
Στα βόρεια της αρχαίας ακρόπολης της Αιγιλείας εντοπίζονται τα ερείπια της βασιλικής του Λαυρεωτικού Ολύμπου, τρίκλιτης βασιλικής με βαπτιστήριο (μέσα 5ου αι.). Ψηφιδωτό δάπεδο στο χώρο του ιερού. Παλαιοχριστιανικά αρχιτεκτονικά μέλη εντοιχισμένα σε άλλους ναούς της περιοχής.
Άγιος Δημήτριος
Παλαιοχριστιανική κεραμική έχει βρεθεί γύρω από τη βυζαντινή εκκλησία του Αγίου Δημητρίου (11ος αι.).
Βάρη και Βάρκιζα /Αναγύρους
Εκτεταμένο μυκηναϊκό νεκροταφείο θαλαμωτών τάφων (1500 - 1200 π.Χ.).
Στο λόφο Λαθουρέζα ανασκάφηκε αξιόλογος οικισμός με ιερό και σπίτια (7ος - 5ος αι. π.Χ.). Στην κορυφή του, διπλός ναός με βωμό και χώρους κατοικίας που περικλείονται από περίβολο. Στους πρόποδες του λόφου, ερείπια μικρού ναού και ορχήστρα θεάτρου. Σε διάφορα σημεία της Βάρης και της Βάρκιζας αποκαλύφθηκαν τάφοι με πολύ πλούσια ευρήματα (Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο).
Βουλιαγμένη / Ζωστήρα Άκρα
Στο Λαιμό Βουλιαγμένης, στην παραλία του ξενοδοχείου «Ακτή Αστέρος», σώζονται πολύ καλά τα ερείπια μικρού δωρικού ναού αφιερωμένου στον Απόλλωνα Ζωστήρα, τη Λητώ και την Αρτέμιδα (αρχικό κτίσμα του 6ου αι. π.Χ.). Αποκαλύφθηκαν επίσης βωμός και, στα ανατολικά, λείψανα μεγάλης οικίας, ίσως ξενώνα ή κατοικίας των ιερέων (6ος και 4ος αι. π.Χ.).
Βούλα / Αλαί Αιξωνίδες
Στην Αλυκή Βούλας (Τράχωνες) εντοπίσθηκε εκτεταμένο μυκηναϊκό νεκροταφείο θαλαμωτών τάφων (1500 - 1100 π.Χ.). Πρόσφατες ανασκαφές έφεραν στο φως λείψανα μικρών ιερών, δρόμων και σπιτιών με αποθήκες, λουτρά και πύργους μαζί με ταφικά μνημεία στις θέσεις Καλαμπάκας και Πηγαδάκια Βούλας. Πρόκειται για το κέντρο του αγροτικού δήμου των Αιξωνίδων Αλών. Στο παρακείμενο ύψωμα Καστράκι βρισκόταν η ακρόπολη, επίσης με ερείπια σπιτιών και ενός ελληνιστικού φρουρίου (αρχές 3ου αι. π.Χ.).
Άνω Γλυφάδα / Αιξωνή
Λείψανα αίθουσας με ψηφιδωτό δάπεδο και μικρών δωματίων με μαρμαροθέτημα (opus sectile). Χρονολογούνται στα μέσα του 5ου αι. μ.Χ.
Άγιος Κοσμάς
Ακμαίος οικισμός και νεκροταφείο της πρωτοελλαδικής εποχής (μέσα 3ης χιλιετίας π.Χ.) με ορθογώνια σπίτια και κάθετα τεμνόμενους δρόμους. Οι τάφοι ήταν λαξευμένοι στο βράχο και καλύπτονταν με πλάκες. Τα ευρήματα (ειδώλια, κεραμική και σκεύη) δείχνουν έντονη κυκλαδική επίδραση. Στην ίδια θέση, οικισμός και νεκροταφείο της ύστερης μυκηναϊκής εποχής (13ος - 12ος αι. π.Χ.).
Αλίμους
Το κέντρο του αρχαίου δήμου βρισκόταν πάνω σε χερσόνησο, τη γνωστή από τη ναυμαχία της Σαλαμίνος (480 π.Χ.) Κυλιάδα Άκρα. Ήταν πατρίδα του ιστορικού Θουκυδίδη.
Στην περιοχή έχουν βρεθεί λείψανα τρίκλιτης παλαιοχριστιανικής βασιλικής (5ος - 6ος αι.). Πρόκειται για μετασκευή μονόκλιτης βασιλικής με αντικατάσταση των κατά μήκος τοίχων από δύο σειρές κιόνων. Σώζεται εν μέρει το μαρμάρινο δάπεδο.
Ευώνυμον
Στο μικρό αυτόν αττικό δήμο ανασκάφηκαν πολλοί τάφοι και ενδιαφέρον θέατρο με ορθογώνια ορχήστρα (μέσα 4ου αι. π.Χ.) στην τοποθεσία Τράχωνες Αλίμου (κτήμα Ι. Γερουλάνου), ανάμεσα στο Άνω Καλαμάκι και την Αργυρούπολη. Στην ίδια τοποθεσία, λείψανα μονόκλιτης βασιλικής και τάφοι πρωτοβυζαντινών χρόνων.
Φάληρον
Ανασκάφηκε νεκροταφείο μυκηναϊκών θαλαμωτών τάφων (1500 - 1100 π.Χ.) και υπομυκηναϊκών ταφών (1100 - 1050 π.Χ.).
Ήταν το αρχαιότερο λιμάνι της Αθήνας, πριν τον Πειραιά. Από εδώ ξεκίνησε ο αθηναϊκός στόλος για την Τροία με αρχηγό τον Μενεσθέα, καθώς και το πλοίο του Θησέως για το ταξίδι του στην Κρήτη. Για την οχύρωση του, ο Κίμων έκτισε το Φαληρικόν Τείχος, παράλληλα προς τα Μακρά Τείχη που ένωναν τον Πειραιά με την Αθήνα. Από τον αρχαίο δήμο του Φαλήρου ανασκάφηκαν πολλοί τάφοι στην περιοχή του Φαληρικού Δέλτα και του Ιπποδρόμου.
Καισαριανή
Παλαιοχριστιανική βασιλική ΝΔ. της Μονής Καισαριανής (μάλλον 6ος αι.). Αρχιτεκτονικά γλυπτά από τη βασιλική, στο χώρο του μοναστηριού.
Αθήνα
Η Ακρόπολη και ο χώρος της Αγοράς κατοικούνται συνεχώς από τη νεολιθική εποχή (5η χιλιετία π.Χ.). Κατά τη μυκηναϊκή εποχή (13ος αι. π.Χ.) η Ακρόπολη γίνεται έδρα ηγεμόνος. Κατασκευάζεται κλιμακωτός διάδρομος προς την υπόγεια κρήνη Κλεψύδρα και ο βράχος οχυρώνεται με ισχυρό κυκλώπειο τείχος. Τα σπίτια του οικισμού και οι τάφοι βρίσκονταν στα πρανή, κυρίως στο χώρο της αρχαίας Αγοράς. Το νεκροταφείο του Κεραμεικού, δείγμα της οργανωμένης πόλης, διαμορφώνεται κατά το 12ο - 11ο αι. π.Χ. Το θρησκευτικό κέντρο της πόλης βρισκόταν στον οχυρό λόφο της Ακροπόλεως, στον οποίο η οικοδομική δραστηριότητα αρχίζει από τον 8ο αι. π.Χ. και διαρκεί μέχρι τη ρωμαϊκή περίοδο, με κορύφωση στη διάρκεια του 5ου αι. π.Χ. Στην κορυφή του λόφου σώζονται, ανάμεσα στα θεμέλια άλλων κτισμάτων και μνημείων, τρεις ναοί που αποτελούν σημεία αναφοράς για την αρχαία ελληνική αρχιτεκτονική: ο δωρικός Παρθενών (447 - 438 π.Χ., με τον περίφημο γλυπτό διάκοσμο στις μετόπες, τη ζωφόρο και τα αετώματα), όπου κατέληγε η πομπή των Παναθηναίων και όπου φυλασσόταν το άγαλμα της Αθηνάς Παρθένου, αλλά και ο «θησαυρός» (το ταμείο) της πόλης, ο ιωνικός αμφιπρόστυλος ναός της Αθηνάς Νίκης (421 - 415 π.Χ.) και το ιδιόμορφο Ερέχθειον, διαρθρωμένο σε δύο τμήματα και με την πρόσταση των Καρυάτιδων (421 - 405 π.Χ.). Από τα άλλα σημαντικά κτίσματα σώζονται τα μνημειακά Προπύλαια (με δωρικούς και ιωνικούς κίονες, 437 - 432 π.Χ.), τα θεμέλια διάφορων ιερών (Διός Πολιέως, Πανδίονος, Βραυρωνίας Αρτέμιδος, Πανδήμου Αφροδίτης και του ναού της Ρώμης και του Αυγούστου) και κοσμικών κτιρίων (Πινακοθήκη, Χαλκοθήκη), τμήματα της οχύρωσης των κλασικών χρόνων και πλήθος βάσεων από κάθε λογής αναθήματα. Στη νότια πλαγιά της Ακροπόλεως βρίσκονται το θέατρο του Διονύσου (μέσα 4ου αι. π.Χ.) και το ρωμαϊκό Ωδείο του Ηρώδου του Αττικού (160 - 174 μ.Χ.), μαζί με λείψανα άλλων κτισμάτων, όπως το Ωδείο του Περικλέους (μέσα 5ου αι. π.Χ.), το Ασκληπιείον (419 - 415 π.Χ.), η στοά του Ευμενούς Β' (197 - 159 π.Χ.) κ.ά. Στο Μουσείο της Ακροπόλεως εκτίθενται αρχιτεκτονικά γλυπτά και αγάλματα που βρέθηκαν πάνω στο λόφο και στις πλαγιές του.
Δυτικά της Ακροπόλεως ορθώνονται ο Άρειος Πάγος, όπου έδρευε το ανώτατο αθηναϊκό δικαστήριο, και ο λόφος των Μουσών με τα κτίσματα της Πνύκας, δηλαδή του χώρου όπου συνεδρίαζε η Εκκλησία του δήμου. Στην κορυφή αυτού του λόφου βρίσκεται το ρωμαϊκό μνημείο του Γαΐου Ιουλίου Αντιόχου Φιλοπάππου (114 - 116 μ.Χ.). Η Αγορά ήταν το διοικητικό και πολιτικό κέντρο της πόλης. Από το πλήθος των κτιρίων που αποκαλύφθηκαν στο χώρο των ανασκαφών αναφέρουμε τη στοά του Ελευθερίου Διός, τη Βασίλειο στοά, το Βουλευτήριο, τη Θόλο (Πρυτανείο), το βωμό των Δώδεκα Θεών, το Μητρώο, τους ναούς του Απόλλωνος Πατρώου και του Άρεως, το Ελευσίνειο, τη στοά του Αττάλου, το ρωμαϊκό γυμνάσιο και το ωδείο του Αγρίππα. Το Μουσείο της Αγοράς στεγάζεται στην αναστηλωμένη στοά του Αττάλου και φιλοξενεί ευρήματα από διάφορα σημεία της Αγοράς, που εικονογραφούν πολλές πτυχές του δημόσιου και ιδιωτικού βίου στην αρχαία Αθήνα. Πάνω στον λόφο του Αγοραίου Κολωνού δεσπόζει ένας από τους καλύτερα διατηρημένους κλασικούς δωρικούς ναούς, το Ηφαίστειον (γνωστό και ως «Θησείον» (449 - 444 π.Χ.). Ανατολικά της ελληνικής Αγοράς, ιδρύθηκε από τον Ρωμαίο αυτοκράτορα Αύγουστο (1ος αι. μ.Χ.) η ρωμαϊκή Αγορά για την εξυπηρέτηση εμπορικών αναγκών. Περιλαμβάνει υπόστυλη αυλή με στοές, μνημειακά πρόπυλα και άλλους χώρους, ενώ εδώ βρίσκεται το Ωρολόγιο του Κυρρήστου (β' μισό 1ου αι. π.Χ.), γνωστό και ως «Αέρηδες». Το μεγαλύτερο και πιο οργανωμένο νεκροταφείο βρισκόταν στον Κεραμεικό, στις βορειοδυτικές παρυφές της πόλης. Δύο κύριες πύλες του τείχους, το Δίπυλο και η Ιερά Πύλη επέτρεπαν την επικοινωνία ανάμεσα στον έσω και τον έξω Κεραμεικό. Εδώ ήρθαν στο φως πολλά ταφικά μνημεία, ιδιωτικά και δημόσια, οικήματα και εργαστήρια κεραμέων, καθώς και ένα τελετουργικό κτίριο συγκεντρώσεων, το Πομπείον. Πολύ πρόσφατα, άρχισε να αποκαλύπτεται και τμήμα του Δημοσίου Σήματος, όπου γνωρίζουμε ότι θάπτονταν επιφανείς Αθηναίοι (τάφοι στην περιοχή Μεταξουργείου). Στην περιοχή του ποταμού Ιλισσού υπήρχαν πολλά ιερά, όπως του Δελφινίου Απόλλωνος, του Ηρακλέους Παγκράτη, του Κρόνου και της Ρέας, ενώ σήμερα διασώζονται ο μισοτελειωμένος αλλά επιβλητικός ναός του Ολυμπίου Διός (άρχισε επί Πεισιστράτου γύρω στο 530 π.Χ. και συνεχίστηκε το 2ο αι. π.Χ. και το 2ο αι. μ.Χ. επί Αδριανού), η Πύλη του Αδριανού (131/2 μ.Χ.) και το ολομάρμαρο Παναθηναϊκό Στάδιο, που ανακαινίστηκε το 1896 με την ευκαιρία της τέλεσης των πρώτων νεότερων Ολυμπιακών Αγώνων (ιδρύθηκε γύρω στο 330 π.Χ., ανοικοδομήθηκε από τον Ηρώδη Αττικό γύρω στο 140 μ.Χ.). Από τα μεμονωμένα μνημεία, σκορπισμένα μέσα στο σύγχρονο πολεοδομικό ιστό, αξίζει να εντοπίσει και να επισκεφθεί κανείς το χορηγικό μνημείο του Λυσικράτους (335/4 π.Χ.) πάνω στην αρχαία οδό Τριπόδων, τη Βιβλιοθήκη του Αδριανού (131/2 μ.Χ.) και το χώρο της Ακαδημίας του Πλάτωνος. Πρόσφατα, σωστικές ανασκαφές αποκάλυψαν εκτεταμένα τμήματα από το Λύκειο, δηλαδή τη φιλοσοφική σχολή, του Αριστοτέλους (4ος αι. π.Χ.) στην οδό Ρηγίλλης. Επίσης, οι εργασίες για τη δημιουργία του Μητροπολιτικού σιδηροδρόμου (Μετρό) έφεραν στο φως τα τελευταία χρόνια, σε διάφορα σημεία της πόλης, πλήθος από κάθε είδους αρχαιότητες διαφόρων εποχών.
Η Αθήνα διατήρησε την πνευματική της ακτινοβολία μέχρι την κατάργηση της φιλοσοφικής Σχολής της από τον Ιουστινιανό Α' (529). Το 395 η πόλη απειλήθηκε από τους Γότθους του Αλαρίχου. Τον 5ο αι. ανακαινίσθηκαν δημόσια κτίρια της αρχαιότητας και ιδρύθηκαν νέα. Ριζική επισκευή του τείχους επί Ιουστινιανού Α'. Στο χώρο της αρχαίας Αγοράς και νότια του Ωδείου του Ηρώδου αποκαλύφθηκαν λείψανα οικοδομήματος προς τιμήν των γιων του αυτοκράτορα Θεοδοσίου Α', Αρκαδίου και Ονωρίου (γύρω στο 500), ερείπια γυμνασίων, ιδιωτικών εκπαιδευτηρίων (αρχές 5ου αι.), φρεάτων και νερόμυλου (αρχές 6ου αι.). Έπαυλη με ψηφιδωτό δάπεδο ήρθε στο φως στον Εθνικό Κήπο (β' μισό 5ου αι.). Τα ειδωλολατρικά ιερά από τα μέσα του 5ου αι. μετατράπηκαν σε χριστιανικές εκκλησίες. Διατηρούνται ερείπια πολλών παλαιοχριστιανικών ναών: η βασιλική του Αγίου Λουκά στη θέση της ομώνυμης εκκλησίας στα Πατήσια, η βασιλική του Ιλισσού, αφιερωμένη στον Άγιο Λεωνίδη (η σημαντικότερη παλαιοχριστιανική εκκλησία της Αθήνας, α' μισό 5ου αι.), το «Τετράκογχο» στην αυλή της Βιβλιοθήκης του Αδριανού (α' μισό 5ου αι., μετατρέπεται σε τρίκλιτη βασιλική στις αρχές του 6ου αι.), οι βασιλικές του Ολυμπιείου, του Εθνικού Κήπου, του Κληματίου, του Διονυσιακού Θεάτρου, του Ασκληπιείου κ.ά. Στο Βυζαντινό Μουσείο εκτίθεται πλούσια συλλογή ψηφιδωτών δαπέδων, παλαιοχριστιανικών γλυπτών και άλλων έργων τέχνης της ίδιας εποχής.
Πειραιεύς
Η επιλογή του Πειραιά ως πολεμικού και εμπορικού λιμανιού της Αθήνας έγινε από τον Θεμιστοκλή λίγο πριν από τη ναυμαχία της Σαλαμίνος (480 π.Χ.). Ο ίδιος φρόντισε να οχυρώσει ορισμένα τμήματα της Πειραϊκής χερσονήσου και τα φυσικά της λιμάνια. Λίγο αργότερα, στα χρόνια του Κίμωνος και του Περικλέους (479 - 440 π.Χ.), ολοκληρώθηκε η κατασκευή των δύο Μακρών Τειχών, τα οποία ένωσαν τον Πειραιά με την Αθήνα.
Στην ακτή της χερσονήσου διαμορφώνονται τρία φυσικά λιμάνια: το μεγαλύτερο, ο Κάνθαρος (κεντρικό λιμάνι), απολήγει στον λεγόμενο «Κωφό Λιμένα» (ακτή Μιαούλη) και βρίσκεται στα δυτικά, ενώ ανατολικά βρίσκονται το κυκλικό λιμάνι της Ζέας (Πασαλιμάνι) και το μικρότερο της Μουνυχίας (Τουρκολίμανο ή Μικρολίμανο). Σε όλα διατηρούνται και είναι εν μέρει ορατά, κοντά στη θάλασσα, τμήματα της οχύρωσης με ορθογώνιους πύργους και μικρές πύλες.
Στο ΝΔ. άκρο της Ακτής (αυλή Σχολής Δοκίμων) βρέθηκε ταφικός περίβολος (4ος αι. π.Χ.) με σαρκοφάγο, την οποία οι αρχαίοι θεωρούσαν ως τάφο του Θεμιστοκλέους. Δίπλα του έχει αναστηλωθεί ψηλός κίονας (ύψος 9 μ.) από άλλο ταφικό μνημείο. Η Ζέα ήταν ο πολεμικός ναύσταθμος της Αθήνας με νεωσοίκους, δηλαδή στεγασμένες στοές (έχουν βρεθεί λείψανα από 196 στοές, μήκος 32 - 35 μ., πλάτος 6,5 μ.), για τη φύλαξη των πλοίων. Στη ΒΔ. πλευρά του λιμανιού αυτού ανασκάφηκε τμήμα ενός από τα σημαντικότερα κτίσματα του Πειραιώς, της Σκευοθήκης του αρχιτέκτονα Φίλωνος (330 π.Χ.). Πρόκειται για τεράστιο οικοδόμημα, όπου φυλασσόταν ο εξοπλισμός των πλοίων. Κοντά σώζεται και το ελληνιστικό θέατρο της πόλης (τέλη 2ου αι. π.Χ.), πιστό αντίγραφο του Διονυσιακού θεάτρου της Αθήνας. Στο κέντρο περίπου της χερσονήσου πρέπει να βρισκόταν η μεγάλη αγορά του Πειραιώς, η Ιπποδάμειος.
Το λιμάνι της Μουνυχίας διέθετε επίσης 82 νεωσοίκους. Ιερό της Αρτέμιδος Μουνυχίας στη θέση του σημερινού Ναυτικού Ομίλου. Είναι ορατό τμήμα της οχύρωσης του 4ου αι. π.Χ. με κυκλικό πύργο. Λίγο πιο μέσα, στην κορυφή του λόφου του Προφήτη Ηλία (Καστέλλα), υπήρχε ιερό της θρακικής θεάς Βενδίδος (από τα μέσα του 5ου αι. π.Χ.). Στον Πειραιά εφαρμόστηκε για πρώτη φορά τον 5ο αι. π.Χ. το ιπποδάμειο πολεοδομικό σύστημα. Μέχρι σήμερα έχουν ερευνηθεί 16 δρόμοι και 12 σπίτια με πανομοιότυπες διαστάσεις και κάτοψη. Στο τοπικό Αρχαιολογικό Μουσείο εκτίθενται κυρίως γλυπτά και επιγραφές από τον Πειραιά.
Δαφνί / Δάφνη
Αριστερά της Ιεράς Οδού που οδηγεί στην Ελευσίνα, υπήρχε στην αρχαιότητα ναός του Πυθίου Απόλλωνος (Δαφνί), ο οποίος καταστράφηκε το 395 μ.Χ. 1,5 χλμ. δυτικότερα, λείψανα ιερού της Αφροδίτης (τα ευρήματα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο). Στη θέση του ιερού του Απόλλωνος, μαρμάρινα αρχιτεκτονικά μέλη από παλαιοχριστιανική βασιλική. Λείψανα τετράπλευρου οχυρού περιβόλου με πύργους στη δυτική και ανατολική πλευρά (5ος - 6ος αι.), ο οποίος συμπίπτει εν μέρει με το σημερινό περίβολο. Ταφικό θολωτό κτίσμα με κόγχη.
Ελευσίς
Σώζονται λιγοστά προϊστορικά λείψανα λόγω της αρχαίας και της σύγχρονης ανοικοδόμησης. Εκτεταμένο νεκροταφείο, από τα σημαντικότερα στο Αιγαίο της μέσης εποχής του Χαλκού (2000 - 600 π.Χ.). Λείψανα σημαντικού μυκηναϊκού οικισμού και μυκηναϊκοί τάφοι (1600 - 1100 π.Χ.). Στους ιστορικούς χρόνους ανήκε στην αθηναϊκή επικράτεια μέχρι την ελληνιστική εποχή, με μικρά διαστήματα ανεξαρτησίας. Η ελευσινιακή λατρεία ανάγεται πιθανότατα ήδη στη μυκηναϊκή εποχή (1500 - 1400 π.Χ.) και, με την πάροδο του χρόνου, έπαιρνε όλο και πιο επίσημη και οργανωμένη μορφή. Η είσοδος στο ιερό γίνεται σήμερα, όπως και στην αρχαιότητα, από μια μεγάλη πλακόστρωτη αυλή (2ος αι. μ.Χ.), όπου κατέληγαν τρεις δρόμοι: η Ιερά οδός από την Αθήνα, η οδός των Μεγάρων και η οδός του λιμανιού. Η αυλή οριζόταν από δύο στοές και δύο θριαμβικές αψίδες, αντίγραφα της αψίδας του Αδριανού στην Αθήνα. Στο μέσον της αυλής σώζεται η κρηπίδα του δωρικού ναού της Προπυλαίας Αρτέμιδος και του Πατρός Ποσειδώνος (2ος αι. π.Χ.) καθώς και οι μαρμάρινοι βωμοί τους. Η επίσημη είσοδος του ιερού ήταν τα Μεγάλα Προπύλαια, αντίγραφο των Προπυλαίων της Ακροπόλεως των Αθηνών. Δίπλα τους ανασκάφηκε το Καλλίχορον φρέαρ (6ος αι. π.Χ.), γύρω από το οποίο τελούνταν λατρευτικοί χοροί. Από μια μικρότερη αυλή και διαμέσου των Μικρών Προπυλαίων, που διακρίνονται για τη διακοσμητική τους λεπτότητα, γινόταν η είσοδος στο κυρίως ιερό. Στα Δ. τους αποκαλύφθηκαν διάφορα βοηθητικά κτίρια, όπως αποθηκευτικός χώρος για σιτηρά (6ος αι. π.Χ.), το ρωμαϊκό πρυτανείο και η ιερή οικία των Κηρύκων (2ος αι. μ.Χ.). Στο κυρίως ιερό σώζεται ο τριγωνικός περίβολος του Πλουτωνείου με μικρό ναό του 4ου αι. π.Χ. κτισμένο πάνω σε παλαιότερο του 6ου αι. π.Χ., δίπλα του βαθμιδωτή εξέδρα για τελετουργικά δρώμενα και τα θεμέλια του ναού της Εκάτης πάνω στο βράχο. Στην ίδια περιοχή βρίσκεται η λεγόμενη «αγέλαστη πέτρα», μια βραχώδης προεξοχή, όπου κατά την παράδοση κάθισε η θλιμμένη Δήμητρα για να ξεκουραστεί. Δεσπόζουσα θέση στο χώρο κατέχει το σημαντικότερο κτίριο του ιερού, το Τελεστήριον. Πρόκειται για περίπου τετράγωνο οικοδόμημα με 42 κίονες εσωτερικά, για τη στήριξη της στέγης και βαθμίδες γύρω γύρω στους τοίχους, για τους μυημένους που παρακολουθούσαν τα μυστήρια. Στο κέντρο βρισκόταν το ανάκτορο με τα ιερά σύμβολα της θεάς. Τα ορατά σήμερα ερείπια ανήκουν στο Τελεστήριον του 4ου αι. π.Χ., αλλά έχουν εντοπισθεί ανασκαφικά οι αρχαϊκές και κλασικές φάσεις του. Γνωρίζουμε ότι σπουδαίοι αρχιτέκτονες εργάστηκαν κατά καιρούς στο σχεδιασμό του, όπως ο Ικτίνος, ο Κόροιβος, ο Μεταγένης και ο Ξενοκλής. Τον 4ο αι. π.Χ. προστέθηκε και υπόστυλη στοά από τον αρχιτέκτονα Φίλωνα. Άλλα κτίσματα που ανασκάφηκαν είναι το βουλευτήριο (4ος αι. π.Χ.), το γυμνάσιο, διάφορες στοές, αποθήκες, ένας ναός προς τιμήν της αυτοκράτειρας Φαυστίνας και ένα Μιθραίο. Έξω από το ιερό βρέθηκαν λουτρά, ξενώνες, κρήνες και δεξαμενές. Έχουν ερευνηθεί και τάφοι διαφόρων εποχών (ευρήματα στο τοπικό Μουσείο).
Το ιερό λεηλατήθηκε το 170 μ.Χ. από τους Κοστοβώκους και καταστράφηκε σχεδόν ολοκληρωτικά από τους Γότθους του Αλαρίχου το 395 μ.Χ. Στη θέση της νεότερης εκκλησίας του Αγίου Ζαχαρία υπάρχουν τα ερείπια τρίκλιτης παλαιοχριστιανικής βασιλικής (5ος αι.) με εντοιχισμένα αρχαία μέλη και προσαρτημένο βαπτιστήριο. Σώζεται η σταυρόσχημη κολυμβήθρα με μαρμάρινη επένδυση.
Θριάσιον πεδίον
Η εύφορη πεδιάδα που βρισκόταν στη δικαιοδοσία της Ελευσίνας και από όπου περνούσε η Ιερά Οδός, ονομαζόταν Θριάσιον πεδίον, από το γειτονικό δήμο της Θρίας. Σύμφωνα με την παράδοση, εδώ ασκήθηκε για πρώτη φορά η γεωργία με την καθοδήγηση της θεάς Δήμητρας. Στη δυτική πλευρά της πεδιάδας ερείπια δύο συνοριακών οχυρών της Αττικής (5ος - 4ος αι. π.Χ.), με κυκλικούς πύργους στις θέσεις Πλακωτό και Παλαιόκαστρο. Άλλα αξιοθέατα είναι οι υφάλμυρες ιερές λίμνες Ρειτοί (σημερινή λίμνη Κουμουνδούρου), από όπου περνούσε η πομπή των Ελευσινείων μυστηρίων, και τα επιβλητικά λείψανα μιας λίθινης γέφυρας (μήκος 50 μ.) πάνω από τον ελευσινιακό Κηφισό (σημερινός Σαραντάπορος), στη θέση Καλό Πηγάδι. Κτίστηκε στα τέλη του 4ου αι. π.Χ., αλλά η σωζόμενη μνημειακή μορφή της χρονολογείται στα χρόνια του αυτοκράτορα Αδριανού (124/5 μ.Χ.).
Μεγαρίς
Τα πολυάριθμα σπήλαια της Κακιάς Σκάλας κατοικούνταν ήδη από την παλαιολιθική και νεολιθική εποχή. Στην ακρόπολη των Μεγάρων υπάρχουν κατάλοιπα κυκλώπειων τειχών και λείψανα κατοίκησης όλης της προϊστορικής εποχής, όπως και στην Πάχη (αρχαία Νίσαια).
Η πόλη των Μεγάρων ιδρύθηκε τον 8ο αι. π.Χ. Λόγω της στρατηγικής θέσης της βρισκόταν κατά καιρούς σε διαμάχη άλλοτε με την Κόρινθο και συχνότερα με την Αθήνα. Το 395 μ.Χ. λεηλατήθηκε από τους Γότθους.
Η αρχαία πόλη διέθετε δύο λιμάνια, τη Νίσαια στον Σαρωνικό (περιοχή Πάχης), με την οποία συνδεόταν με Μακρά Τείχη (460 π.Χ.), και τις Παγές στον Κορινθιακό (Κάτω Αλεττοχώρι, ορατά αρκετά λείψανα της οχύρωσης του 4ου αι. π.Χ.). Είχε επίσης δύο οχυρωμένες ακροπόλεις πάνω στους λόφους του Αλκάθου και της Καρίας. Η σύγχρονη κωμόπολη είναι κτισμένη πάνω από την αρχαία, με αποτέλεσμα τα ευρήματα να είναι αποσπασματικά. Αξιόλογο επισκέψιμο μνημείο είναι η λεγόμενη «κρήνη του θεαγένους» (τύραννος, γύρω στο 635 π.Χ.), οικοδόμημα με προστώο, δεξαμενή άντλησης και μεγάλη ορθογώνια δεξαμενή αποθήκευσης νερού με μεσότοιχο κατά μήκος της και πέντε σειρές από οκταγωνικούς κίονες (γύρω στο 500 π.Χ.), έργο ίσως του Μεγαρέα μηχανικού Ευπαλίνου, ο οποίος σχεδίασε και το υδραγωγείο της Σάμου. Υπόγειοι αποθηκευτικοί χώροι για σιτηρά με πεσσούς στο κέντρο τους, γνωστοί ως «μέγαρα», ανασκάπτονται κάτω από σπίτια των κλασικών χρόνων.
Κοντά στην πόλη, δίπλα στην Εθνική οδό για την Κόρινθο, είναι ορατό κυκλικό κτίριο με πλευρικούς χώρους, γνωστό ως Ηρώο του μυθικού βασιλιά Καρός, και λαξευτός τάφος με μαρμάρινη σαρκοφάγο. Ίσως όμως πρόκειται για πύργο που φύλαγε τη γύρω περιοχή. Λείψανα από πρωτοβυζαντινές εγκαταστάσεις στις δύο ακροπόλεις. Στην ίδια περίοδο ανήκουν αρχιτεκτονικά μέλη και λείψανα κατοικίας, με δωμάτια διατεταγμένα γύρω από μία εσωτερική αυλή.
Κορινθιακή Περαία ή Πείραιον
Η Κορινθιακή Περαία ή Πείραιον, Α. της Μεγαρίδας και στα Β. του Ισθμού, ήταν σημαντική για την επικοινωνία της Πελοποννήσου με τη Βοιωτία. Η περιοχή ανήκε αρχικά στους Μεγαρείς. Οι Κορίνθιοι ίδρυσαν αργότερα οικισμούς, από τους οποίους ο σπουδαιότερος βρισκόταν στη θέση Ασπρόκαμπος (το εκκλησάκι του Προφήτη Ηλία είναι κτισμένο πάνω σε αρχαία θεμελίωση). Στην Περαχώρα εντοπίσθηκαν, διάσπαρτα προϊστορικά λείψανα. Πρωτοελλαδικός οικισμός και τάφοι όλων των περιόδων της εποχής του Χαλκού (3η - 2η χιλιετία π.Χ.). Στην ίδια περιοχή ιδρύθηκε η ακρόπολη της Περαίας των ιστορικών χρόνων με δεξαμενές και χαμηλότερα, ΝΔ. της εκκλησίας του Αγ. Δημητρίου, λείψανα οχυρωματικού περιβόλου 5ου - 4ου αι. π.Χ. Τοπική Αρχαιολογική Συλλογή. Οικιστικά λείψανα και οχυρώσεις και στη λιμνοθάλασσα Βουλισμένη (αρχαίος οικισμός Ηραίον). Πολυγωνικό τείχος στον αρχαίο οικισμό της Οινόης, Α. του σημερινού χωριού Σχίνος, και οικιστικά λείψανα στο σημερινό Λουτράκι (ταυτίζεται με τον αρχαίο οικισμό Θερμά). Το κοινό ιερό των κατοίκων της Περαίας, το ιερό της Ήρας Ακραίας-Λιμενίας (Ηραίον) ιδρύθηκε τον 8ο αι.. π.Χ. Το κυρίως τέμενος βρισκόταν στο λιμάνι. Διατηρούνται λείψανα αψιδωτού ναού (περί το 800 π.Χ.) και ορθογώνιου ναού (7ου και 6ου αι. π.Χ.), βωμού με διακόσμηση τριγλύφων που έφερε και στέγαστρο (6ου - 4ου αι. π.Χ.), και στοάς σχήματος Γ (4ος ι. π.Χ.) που είναι η αρχαιότερη γνωστή. Επίσης αγορά ή πομπείο με δύο εσωτερικές στοές (6ου - 4ου αι. π.Χ.) και με κτίριο 2ου αι. μ.Χ. στο μέσον. Ψηλότερα σε άνδηρο, είχαν ιδρυθεί βοηθητικές εγκαταστάσεις για τους λατρευτές (εστιατόρια 7ου και 5ου αι. π.Χ. και δεξαμενή 5ου αι. π.Χ.). Λείψανα καταυλισμού σε οροπέδιο, σχετίζονται με τη λειτουργία του ιερού ώς ασύλου. Εισαγμένα αντικείμενα, αναθήματα στο ιερό, από την Αίγυπτο και την Ανατολή, πιστοποιούν στον 8ο και 7ο αι. π.Χ. τις εμπορικές σχέσεις των Κορινθίων με τις περιοχές αυτές.